Η ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΤΕΧΝΗ

       

          

                                  Του  Δημήτρη Καραλή

Ο  Αγγλόφωνος στοχαστής   David  Hume, περιέγραψε τη  ξακουστή ρητορεία του Δημοσθένη σαν,  «καταρρακτώδη  αρμονία προσαρμοσμένη ακριβώς στη  λογική». Η  χαρισματική του ευγλωττία ήταν σφοδρός συλλογισμός  χωρίς την ποιητική λάμψη του μουγγού  τραγουδιστή (ποιητή)

Οι αγορεύσεις του γαλήνευαν οργισμένους, αφύπνιζαν λήθαργους, επέσπευδαν αργόσυρτους και  έπειθαν  διστακτικούς. Κάθε  κουβέντα που ξεστόμιζε,  ήταν γιομάτη   ψυχική δύναμη που  μέθαγε τους  ακροατές  από πρωτόγνωρη ευτυχία.  Διερωτάται τώρα κανεις,  τι είδος  μυστήριο περικλείει  άραγε η  ρητορεία  και  μαγεύει το ακροατήριο  ακαριαία;  Τι το  διαφορετικότερο  προσφέρει απ’ τη  ποιητική   έκφραση  και επιστρατεύει  τα πλήθη  περισσότερο;       

Η διαφορά  τους νομίζω   είναι  ετούτη:  Ο ρήτορας κατέχεται από πυρωμένη λογική όταν μιλάει,  και ο ποιητής  από  λαμπερή  φαντασία  όταν συνθέτει.   

Ο  ποιητής  με τη λαμπερή του  φαντασία, προωθεί  ήρεμα  τον αναγνώστη  σε ψηλότερη  πνευματική  πλατφόρμα. 

Ενώ  ο ρήτορας με την  θερμοδυναμική του  λογική,   προξενεί  ψυχονοητική  κίνηση  στον ακροατή. Σαν τον θαλάσσιο αγέρα, που λυγίζει τα κατάρτια και φουσκώνει τα  πανιά ν’ αποπλεύσουν τα καράβια   απ’ τα λιμάνια τους.

Η ευγλωττία είναι πανίσχυρο  εκφραστικό εργαλείο που συναντιέται συνήθως περισσότερο σε χαρισματικούς πολιτικούς, ιεροκήρυκες, συνήγορους του δικαίου και σε ιδεολογικούς επαναστάτες.

Χρειάζεται όμως  κάποιο πιστεύω   ως υποβοηθητικό κίνητρο για να πάρει μπροστά η γλωσσική τους  ρητορεία.  

Ο χαρισματικός ομιλητής επιταχύνει την κυκλοφορία του ακροατή και του δίνει κουράγιο να πολεμήσει γενναία για χατίρι του.

Σαν τα πατριωτικά εμβατήρια, που εμψυχώνουν τους στρατιώτες να πολεμήσουν ηρωικότερα αψηφώντας τη ζωή τους.  

Η ρητορική λαλιά αιχμαλωτίζει τους ακροατές,  σαν τη διαταγή του υπνωτιστή  που αιχμαλωτίζει τα θύματα να εκτελούν πιστά τις εντολές του.

Διδάσκεται ή κληρονομείται η ευγλωττία άραγε; Φυσικά κληρονομείτε περισσότερο, αλλά τελειοποιείται ακόμη πιο πολύ με λίγη προπονητική βοήθεια.

Χρειάζεται όμως αστείρευτο μεράκι με γατήσια υπομονή για να εξελιχτεί σε χρήσιμο εργαλείο.            

 Ο Δημοσθένης  μιλούσε ώρες στη θάλασσα με  χαλίκια στο στόμα για να  γιάνει  την ενοχλητική  βραδυγλωσσία του.  Παρατηρούμε τρία   χαρακτηριστικά  στον ρήτορα: 

1.Αυτοπεποίθηση,

2.Όραμα

3.Πειθώ. 

Το πρώτο χρειάζεται  πλούσιο  νεύρο- ψυχικό απόθεμα.

Το δεύτερο  εσωτερικό όραμα

Το τρίτο  ισχυρό πειθώ  με ατσαλάκωτη αταραξία.

Σπάνια  αντιστέκεται  κανείς στον   παλμό του ρήτορα,   μοιάζει  σαν τον  κεραυνό  που κανείς δε  ημπόρει να σταματήσει  το   βροντερό του τράνταγμα.

«Όταν  βάζει ψυχή κάποιος στα λόγια που εκφράζετε, λέει ο Εμερσον,  τα γόνατα των ακροατών αρχίζουν  λυγίζουν, ανήμπορα  να σταθούν όρθια  ακούγοντας την θεϊκή ρητορική ορμή».

Δίνονται ολότελα  στην  εύγλωττη λαλιά του,   σαν τις μαγικές   σειρήνες στην  ομηρική  οδύσσεια.    

Τέτοια   γλωσσική χάρη  κατείχε πλουσιοπάροχα    ο  Δημοσθένης,  τόσο μεγάλη,   που   όταν έχανε ακόμα και  στην γυμναστική του  πάλη,  έπειθε  τον αντίπαλό του ότι εκείνος ήταν κάτω κι όχι αυτός, λέει ο Πλούταρχος. 

Είναι  πάντα χρήσιμη η  ρητορεία  στη ζωή μας άραγε;  Ασφαλώς  όχι πάντα, ειδικά   όταν δεν  εκφράζει  την αλήθεια και το δίκαιο στον ακροατή.  Σωκράτης,  Πλάτωνας  και Πλούταρχος ήταν αυστηροί πολεμιστές  ενάντια στη κούφια  ρητορεία.  Ο ρητορικός λόγος,  επισήμαναν ,   πρέπει  να εμψυχώνει πνευματικά  ήπια τον  ακροατή  με γνώση και αλήθεια  και όχι να  παρακινεί  μόνο   τα ζωώδη    ένστικτά του.

Δεν αρκούν  τα όμορφα τα  λόγια μοναχά,  αλλά  και πόση  αλήθεια  περιέχουν.

 Στην αρχαιότητα η ρητορεία   διδάσκονταν ιδιωτικά  απ’ τους  ακριβό-πληρωμένους σοφιστές.

Δεν αμφιβάλλετε  όμως,  ότι είναι  ευχάριστο πράγμα να εκφράζει  τις σκέψεις του κανείς άνετα  και  όμορφα. Η ευγλωττία είναι ελεύθερο  αγαθό  για όσους  θέλουν  να την  καλλιεργήσουν .   Όμοια σαν τον αγέρα,  ενώ είναι  κοινό αγαθό για όλους μας,   αλλά οι  οργανοπαίκτες   τον  αξιοποιούν ακόμη  περισσότερο  παίζοντας θαυμάσιες  μελωδίες  με  τα πνευστά  τους όργανα.              

Hermanus –South Africa